Schematyzacje mentalne i kulturowe – od ujęcia do modyfikacji doświadczenia

Zakład Teorii Poznania i Filozofii Nauki IFiS PAN i Zespół Filozofii Kultury IFiS PAN

zapraszają na seminarium

MODELE I ASPEKTY PODMIOTOWOŚCI

Seminarium stanowi kontynuację seminaryjnych spotkań z poprzedniego roku akademickiego – w maju i czerwcu odbywały się one online na platformie Zoom i taki tryb pracy przewidujemy również w najbliższych miesiącach. Tematem seminarium są współczesne określenia podmiotowości, które wychodzą poza badawcze pytania i odpowiedzi psychologizmu i socjologizmu, a które pojawiły się i są dyskutowane w kontekście „zwrotów”, notowanych i projektowanych w metodologii nauk humanistycznych i społecznych po 2000 roku, między innymi „zwrotu” afektywnego, korporalnego, performatywnego, receptywnego, ikonicznego.

Pytanie o podmiotowość – o jednostkowy podmiot poznania, doznawania, przeżyć i działania – to zarazem pytanie o jednostkowy podmiot istniejący w określonych warunkach kulturowych, społecznych, politycznych. Równocześnie jest to pytanie o warunki jego rozpoznawania, jak i oceny – o normatywne wskazania dotyczące jego cech jako bytu i jego istnienia, o różne stanowiska badawcze lokujące swoje tezy między esencjalizmem a konstruktywizmem. Pytanie o podmiotowość tak szeroko pojętą okazuje się szczególnie ważne w kontekście „zwrotów”, dyskutowanych w naukach humanistycznych i społecznych po 2000 roku, a które wpisują problematykę podmiotu w rozważania znoszące wyraźne dystynkcje, opozycje lub aporie między podmiotem i przedmiotem (poznania, działania), subiektywnością i obiektywnością (zasad, modeli, systemów), jednostkowym przypadkiem i ogólną regułą, kulturą i naturą, bytem ludzkim i innymi rodzajami bytów. Kategorii subiektywności i badawczego określenia warunków istnienia, poznania i działania podmiotowego dotyczyły tezy antropocentryczne, ważne w nowożytności, począwszy od Kartezjusza, przez m.in. Immanuela Kanta, po fenomenologię Edmunda Husserla, rozwijaną przez współczesną postfenomenologię, a obecne również w pragmatyzmie i pragmatyce. To właśnie perspektywa badawcza pragmatyki, pragmatyzmu i postfenomenologii pozwala przeformułować zagadnienie podmiotowości, uznając prymat warunków podmiotowych i antropologicznych (gatunkowego wyposażenia jednostki ludzkiej) przy jednoczesnym założeniu o obiektywności warunków i reguł istnienia, działania i poznania, w które wpisany jest i które realizuje jednostkowy podmiot – warunków: immaterialnych, materialnych, intersubiektywnych, środowiskowych, symbolicznych, jak i biologicznych. Podstawowe pytanie seminarium dotyczy możliwości uzgodnienia owych założeń subiektywistycznych i obiektywistycznych, przede wszystkim podmiotowego odnoszenia się do uwarunkowań, rozpoznawanych jako obiektywne.

Ogólne i szczegółowe pytania badawcze dotyczą następujących kwestii, dyskutowanych na seminarium:

1) podmiot działań i podmiot zadań – podmiot praktyk a podmiot performatywny: czego dotyczy spełnienie – własnego bytu, własnego istnienia, własnego celu, własnego zadania?

2) podmiot wyborów i decyzji – podmiot epistemiczny a podmiot aksjologiczny: jaka jest hierarchia celów i sposoby ich określania w kontekście uzyskiwanej wiedzy i dostępu do wiedzy?

3) podmiot przeżywania i doznawania – podmiot estetyczny a podmiot etyczny: jaka jest relacja podmiotu z transcendencją? jakie są warunki wyjścia poza immanencję? jakie są uwarunkowania komunikacji podmiotu z Innymi i ze sobą? jakie są uwarunkowania restytucji podmiotu – na podstawie jakich wzorców: osobowych, społecznych, ekonomicznych, teologicznych?

4) podmiot faktyczny a podmiot wzorcowy – modalności podmiotu a modele podmiotu: na ile ogólny antropologiczny model podmiotowości ma charakter obowiązujący wobec równoczesnego uznawania pluralizmu i różnorodności za pewien stan wzorcowy, preskryptywny? na ile status wzorca może być subiektywny?

Wymienione pytania badawcze znajdują wstępne rozstrzygnięcia dzięki odpowiedziom udzielanym, między innymi, przez filozofię kultury i filozofię nauki – w dyskusjach na seminarium wychodzimy od tych kontekstów badawczych, jak też poza te konteksty. W udzielanych odpowiedziach na pytania o podmiotowość pojawiają się rozstrzygnięcia ogólne (ponadkulturowe, uniwersalizujące) oraz szczegółowe (uwzględniające zróżnicowania kulturowe i tożsamości indywidualne). Trzeba podkreślić, że pytania badawcze o podmiotowość łączą się z rozpatrywaniem na nowo granic, wyznaczanych w dotychczasowych koncepcjach metodologicznych: teorii i praktyki, wiedzy o obiektywnym świecie, opartej na deskrypcjach i ocen wydawanych subiektywnie, a opartych na preskrypcjach, rozumu i sfery afektywnej, immanencji i transcendencji, stanu dotychczasowego i procesualnego stawania się. Na seminarium omawiamy poszczególne kwestie w odwołaniu do aktualnego stanu badań i wybranych publikacji.

Na najbliższym seminarium 13 listopada br. dr hab. Maria Gołębiewska (Instytut Filozofii i Socjologii PAN) przedstawi referat Schematyzacje mentalne i kulturowe – od ujęcia do modyfikacji doświadczenia. Serdecznie zapraszamy wszystkich zainteresowanych tematyką seminarium, także doktorantów.

13 listopada11:30-13:30

Link: https://us02web.zoom.us/j/3490452548?pwd=eXBwc2srZ3RMRjZyeHpBdTAxeFYzZz09#success

Meeting ID: 349 045 2548

Passcode: 8VDywE

***

Schematyzacje mentalne i kulturowe – od ujęcia do modyfikacji doświadczenia

Głównym tematem referatu jest szerokie zagadnienie schematyzacji, które są rozpatrywane jako reprezentacje mentalne (przede wszystkim wyobrażeniowe) i jako reprezentacje kulturowe (od schematów wizualnych, odwołujących się referencyjnie do danych doświadczenia, po schematyzacje o największym stopniu abstrakcji, dotyczące między innymi prawidłowości logicznych). Szczegółowymi kwestiami rozpatrywanymi będą aspekty poznawcze schematyzacji – będę pytać o wzajemne relacje: 1) subiektywnych schematów mentalnych i 2) kulturowych narzędzi wytwarzania schematycznych reprezentacji o charakterze intersubiektywnym.

Można powiedzieć, że schematyzacje mentalne są normatywne względem danych jednostkowego doświadczenia (normują dane doświadczenia). Natomiast schematyzacje kulturowe są dodatkowo wzorcowe i wzorotwórcze względem doświadczeń wielu podmiotów, ponieważ stanowią pewną matrycę (działań, sposobów zachowania, myślenia, argumentacji…), uporządkowaną i obowiązującą w danym kontekście kulturowym. Będę pytać o możliwości modyfikacji doświadczenia, uzyskiwane dzięki kulturowym schematyzacjom, znane i dość oczywiste dla użytkowników map, planów, jak też w przypadku doświadczeń estetycznych. Co więcej, teoretycy sztuki współczesnej, u początku XX wieku, pisali o możliwościach „wytwarzania” doświadczenia podmiotowego dzięki kreowaniu wizualnych schematyzacji w sztuce abstrakcyjnej (w malarstwie i rzeźbie). Jak wiadomo, obecnie do tworzenia schematyzacji używa się technologii cyfrowych, dzięki którym możliwe stało się wytwarzanie przedmiotów percepcji, wykraczających poza codzienne, potoczne doświadczenie. Można powiedzieć, że cyfrowe technologie umożliwiły twórcze modyfikacje schematów wizualnych, dotyczących relacji przestrzennych i czasowych, czego szczególnym przykładem jest architektura cyfrowa. Można również mówić o coraz szerszym upowszechnieniu schematyzacji wizualnych i ich kodów, które napotykamy w Internecie. Wydaje się, że schematyzacje te odwołują się do zróżnicowanych kodów kulturowych, jednak mimo kulturowej relatywizacji podstawą byłyby pewne procesy poznawcze o wspólnym antropologicznym charakterze.

Punktem wyjścia rozważań są tezy Immanuela Kanta, dotyczące schematyzmu transcendentalnego i roli wyobraźni w dokonywaniu schematyzacji. Kwestie schematyzacji doświadczenia jednostkowego pojawiały się później między innymi w pracach Friedricha Schleiermachera, Zygmunta Freuda, a współcześnie w tezach Jean-François Lyotarda. W referacie skupię się na dwóch wybranych kontekstach badawczych, w których rozpatrywane jest zagadnienie schematyzmu mentalnego i jego związków z reprezentacjami kulturowymi – omówię: 1) hermeneutyczne tezy Friedricha Schleiermachera i jego komentarze dotyczące schematyzmu transcendentalnego Kanta, oraz 2) współczesne fenomenologiczne tezy dotyczące schematyzmu poznawczego i schematyzacji kulturowych (Paul Crowther).

Print Friendly, PDF & Email

IFiS PAN

Log In

Create an account